colecciono moscas

Reintegrata

A xurisprudencia laboral europea: unha ollada crítica

Héctor López de Castro

Un dos aspectos máis polémicos do texto orixinal da chamada Directiva Bolkenstein era o chamado principio do país de orixe, mediante o cal sería de aplicación aos traballadores destacados noutro estado comunitario a lexislación laboral do país de procedencia, e non as normas proprias do país de acollemento onde prestasen os seus servizos.

A contestación social e sindical viña dada pola certeza de que o principio do país de orixe lexitimaría o dumping social, isto é, a obtención de vantaxes competitivas para as empresas amparándose nunha lexislación social menos esixente, que aliás non é difícil de encontrar na heteroxénea Europa dos 27. Finalmente, foi adoptado un acordo de compromiso no Parlamento Europeo que contou co voto favorábel dos grupos socialista, liberal e conservador e co apoio explícito da Confederación Europea de Sindicatos (CES). Este acordo deu lugar á Directiva 2006/123/CE, de servizos no mercado interior.

No texto finalmente aprobado, substituíase o cuestionado principio do país de orixe polo de liberdade de estabelecemento e de circulación de servizos, sen chegar a afirmarse expresamente que debía prevalecer sempre a lexislación do país de acollemento. Isto supuña atribuír ao Tribunal de Xustiza da Unión Europea (TUE) un papel relevante á hora de interpretar os textos propositadamente ambiguos da Directiva, o que implicaba transferir unha cuota importante de poder do Parlamento (que, con todos os seus defeitos, é unha instancia de base democrática) ao TUE (un órgao técnico-xurídico, supostamente neutral, mais moi sensíbel aos intereses e presións das empresas).

E, como era de prever, todo o que podía saír mal saíu mal. O Tribunal de Luxemburgo ditou recentemente tres sentenzas, nos casos Viking Line, Laval/Vaxholm e Rüffert, que supoñen de facto a aplicación do supostamente abortado principio do país de orixe e un convite xudicial ao dumping salarial, o que representa unha grave crise do direito social comunitario.

Resumirei brevemente cada un dos casos:

- Caso Viking Line (sentenza do 11 de decembro de 2007): o TUE condena unha acción sindical levada a cabo en Finlandia, que se opuña a que unha armadora finlandesa, Viking Line, rematriculase o transbordador ‘Rosella’ en Estonia, para aplicar así á tripulación as condicións salariais e laborais estonianas, claramente inferiores ás existentes en Finlandia.

- Caso Laval/Vaxholm (sentenza do 18 de decembro de 2007): o TUE condena de novo os sindicatos, agora en Suecia, por tentaren bloquear os traballos dunha empresa letoa, Laval, subcontratada por unha empresa sueca no municipio de Vaxholm, que se negaba a aplicar as condicións do convenio colectivo sueco do sector aos traballadores letóns.

- Caso Rüffert (sentenza do 3 de abril de 2008): o TUE condena o estado federado da Baixa Saxonia, na Alemaña, por tentar impor o salario mínimo vixente para as empresas encarregadas da execución dun contrato administrativo. O TUE daba a razón a un subcontratista polaco, que traballaba para a empresa alemá Rüffert, pagando aos seus operarios salarios inferiores á metade do marcado pola lei do Estado.

Nos tres casos, a fundamentación xurídica do TUE é moi similar. Considera que a igualdade de trato entre os traballadores constitúe unha restrición da libre prestación de servizos garantida polo Tratado da Unión Europea. O dumping salarial é xustificado de forma explícita, ao afirmar que: «unha lexislación como a lei do Land [da Baixa Saxonia] pode impor aos contratistas de servizos públicos estabelecidos noutro estado-membro, onde as remuneracións salariais mínimas son máis baixas, unha carga económica suplementar que é susceptíbel de impedir, perturbar ou tornar menos atractiva a execución das súas prestacións no estado‑membro de acollemento» (alínea 37, sentenza Rüffert).

Este argumento resulta inaceitábel, pois é evidente que calquer melloría social que se produza nun país contribúe dalgún xeito a tornar o seu mercado «menos atractivo» para as empresas. Parece evidente que o monstro de Bolkenstein (o chamado principio do país de orixe) se manifesta de novo, aínda que agora entre pola porta pequena.

Haberá quen diga que esta é unha leitura alarmista das sentenzas e que non poden extrapolarse consecuencias máis alén dos cenarios locais en que se producen os feitos. É certo, por exemplo, que o caso Laval explícase en boa medida porque no modelo social sueco (a flexecurity que nos queren vender) non existen convenios colectivos de eficacia xeral nen salarios mínimos tal como os coñecemos no Sul de Europa. Porén existen dous dados esenciais que non poden ser pasados por alto:

a) Nos tres casos de referencia, o TUE permitiu a contratación de traballadores doutros estados-membros con salarios moi inferiores aos dos traballadores nacionais. Isto chámase dumping social. Afírmase que: «criar as condicións dunha concorrencia leal, con condicións iguais entre empregadores suecos e empregadores chegados doutros estados-membros» (sentenza Laval) non pode ser considerado como unha razón de orde pública e que, polo tanto, non pode xustificar unha restrición á libre prestación de servizos. A liberdade de comercio é o título xurídico que utiliza o Tribunal para limitar a acción dos sindicatos e os direitos dos traballadores.

b) O TUE vaciou de conteúdo o artigo 3, parágrafo 7, da Directiva 96/71/CE, sobre desprazamento de traballadores, que permite a aplicación de condicións de traballo e de emprego máis favorábeis que as normas mínimas. Nas tres sentenzas citadas, o Tribunal reafirma con forza esta interpretación. Cito, por exemplo, a sentenza Laval: «o nível de protección que debe estar garantido aos traballadores detacados no territorio do estado-membro de acollemento está limitado, en principio, ao previsto no artigo 3, parágrafo 1, alínea primeira, letras a) a g), da Directiva 96/71», isto é, limitado ao factor mínimo de protección.

Por inxenuos que queiramos ser, estes dous dados son dificilmente cuestionábeis, e abren unha fenda profunda no direito social comunitario tal como o víñamos entendendo.

Vou finalizar a miña intervención cunhas consideracións de carácter menos xurídico e máis sindical:

Poucos gobernantes de calquera estado europeo (excepto, claro está, Silvio Berlusconi) se atreverían a explicar á cidadanía dos seus países que os direitos individuais dos empresarios deben prevalecer sobre os direitos individuais e colectivos dos traballadores. Sería suicida apresentarse perante o eleitorado dicendo que está ben que os asalariados procedentes doutros países menos desenvolvidos da UE cobren menos que os nacionais ou que estes non poidan facer unha folga para o impedir. Porén, este é o futuro que as altas esferas comunitarias, sen pasar polas urnas, están a deseñar para os traballadores de Europa.

Estes sentenzas do TUE están en liña coas tendencias máis profundas da Unión Europea actual, que fai da abertura á compencia e da liberdade de empresa o eixo principal da súa construción. Esta era a lóxica do malfadado proxecto de Constitución europea de 2005 e da súa secuela, o Tratado modificativo de Lisboa, en curso de ratificación, que se pretende furtar ao sufraxio directo da cidadanía. A liberdade de circulación de bens, de servizos e de capitais está no cerne dos tratados. Directamente derivado dos tratados europeos, o direito da competencia, de nível comunitario, subordina os outros sectores do ordenamento xurídico. O direito da competencia é o verdadeiro Direito Constitucional europeo. Frente a el, os outros textos normativos aparecen como simples comparsas ou declaracións de intencións. É hoxe responsabilidade do movemento sindical en Europa, e en xeral de todos os movementos sociais e cidadáns, acumular as forzas necesarias para salvarmos o Direito do Traballo e impormos unha lexislación europea que permita a harmonización polo alto dos direitos sociais.

Intervençom como representante da CIG na mesa redonda das Jornadas sobre a jurisprudência laboral na Europa, que tivérom lugar na Faculdade de Direito da Universidade da Corunha os dias 8 e 9 de maio de 2008, organizadas pola Universidade da Corunha, o Conselho Galego de Relaçons Laborais e o Instituto de Investigaçom da Associación Corunhesa de Direito Comparado do Trabalho e da Segurança Social. Publicado originalmente no Avantar.

César e Deus na escola

Um dos episódios mais célebres dos Evangelhos é aquele em que Jesus Cristo, discutindo um problema fiscal, toma na mao um denário com a imagem do imperador Tibério e pronuncia –para surpresa de fariseus e herodianos– esta lapidária frase: «Dai a César o que é de César e a Deus o que é de Deus» (Mt 22, 21; Mc 12, 13-17, Lc 20-, 20-26). É uma aseveraçom tam rotunda –sobretudo vindo de quem vem– que os partidários da separaçom entre igreja e estado costumamos repeti-la à menor ocasiom, seguramente desde os recuados tempos dos guelfos e os gibelinos.

Consciente dessa fraqueza, a Igreja católica preocupou-se de se dotar do seu próprio estado: a Santa Sé. Fundada em 1929 mediante um tratado que assinárom o papa Pio XI e o duce Benito Mussolini, a Santa Sé é o suporte jurídico que concede á Igreja católica o seu status de observador na ONU e lhe permite manter relaçons diplomáticas plenas com muitos países, entre eles o Reino de Espanha. Em 1979, poucos dias antes da entrada em vigor da actual Constituiçom, os estados espanhol e vaticano assinárom um Acordo sobre ensino e assuntos culturais que obriga Espanha a inserir o ensino religioso no sistema educativo público, com professores designados pola igreja e pagos polo estado.

A Ordem do 17 de julho de 2007

Esta confusom entre funçons religiosas e estatais, que muitos achamos incompatível com o princípio de aconfessionalidade do artigo 16 da Constituiçom, agravou-se recentemente na Galiza, ao ser aprovada a Ordem da Conselharia de Educaçom e Ordenaçom Universitária de 17 de julho de 2007 (DOG n.º 143, do 24.07.2007), que regula a relaçom laboral dos professores de religiom dependentes da comunidade autónoma.

No seu artigo quarto, rubricado «Desenvolvimento doutras funçons», a Ordem estabelece que a diferença entre o horário fixo de permanência semanal e as horas ou sessons que cada professor de religiom tenha como lectivas dedicarám-se, de preferência, a guardas, tutorias e outras actividades como as de dinamizaçom de novas tecnologias, biblioteca, convivência escolar, qualidade educativa ou programas internacionais.

Por tras desta aparência cinzenta e burocrática, a norma esconde árduos problemas de ordem jurídico-constitucional. Com efeito, as tutorias, guardas e actividades de dinamizaçom que se encomendam ao professorado de Religiom tenhem carácter generalista e estendem o âmbito de relaçom e influência destes docentes ao conjunto do alunado do centro, mais além do círculo estrito daqueles alunos cujos progenitores decidírom, em exercício do direito que lhes concede o artigo 27 da Constituiçom, que os seus filhos recibam umha formaçom religiosa.

A jurisprudência constitucional

Para entendermos cabalmente a problemática jurídica da norma, convém ter presente a jurisprudência constitucional nesta matéria, e nomeadamente a recente STC 38/2007, do 15 de fevereiro, que avalou a constitucionalidade das normas de rango legal que permitírom a remoçom da proposta episcopal para a docência (e a conseguinte extinçom da relaçom laboral com a Administraçom) dumha professora de Religiom, baseada em que mantinha umha relaçom afectiva com um homem diferente do seu marido, do qual estava separada. Transcrevemos literalmente parte do seu fundamento jurídico quinto:

«Ha de corresponder a las confesiones la competencia para el juicio sobre la idoneidad de las personas que hayan de impartir la enseñanza de su respectivo credo. Un juicio que la Constitución permite que no se limite a la estricta consideración de los conocimientos dogmáticos o de las aptitudes pedagógicas del personal docente, siendo también posible que se extienda a los extremos de la propia conducta en la medida en que el testimonio personal constituya para la comunidad religiosa un componente definitorio de su credo, hasta el punto de ser determinante de la aptitud o cualificación para la docencia, entendida en último término, sobre todo, como vía e instrumento para la transmisión de determinados valores. Una transmisión que encuentra en el ejemplo y el testimonio personales un instrumento que las Iglesias pueden legítimamente estimar irrenunciable.»

Resulta pois, que a Constituiçom, na interpretaçom que dela fai o Tribunal Constitucional, admite que os critérios das confissons religiosas para a selecçom do professorado desta disciplina nom se limitem à consideraçom de conhecimentos dogmáticos ou aptitudes pedagógicas, senom que se podam estender à conduta e valores pessoais do docente, e nom sob o prisma da probidade média dum empregado público, senom como transmissor ou evangelista dos valores e crenças da religiom que professa (e aqui o verbo «professar» pode ler-se tanto na sua acepçom de «crer» como na de «ensinar»). E se tal conduta e valores pessoais son fiscalizáveis na esfera mais íntima ou privada, con maior razom há de se admitir que o sejam no desempenho da sua actividade profissional.

O «testemunho pessoal de fe»

Sob este ponto de vista, e dado que a sua permanência no posto de trabalho depende em boa medida do seu «testemunho pessoal de fe», é razoável pensar que o comportamento nos centros de ensino do professorado de Religiom esteja impregnado dumha série de crenças, convicçons e valores que, podendo ser admisíveis no exercício da docência da sua particular religiom, nom serám sempre compatíveis com a realizaçom de funçons ou actividades que vam dirigidas ao conjunto do alunado de um centro docente de titularidade pública, podendo afectar a questons tam corriqueiras num centro de ensino como a resoluçom de conflitos de convivência escolar numha guarda, o conselho aos pais de alunos durante as sessons de tutoria, a escolha de destinos ou visitas de interesse nas excursons escolares, ou a compra duns ou outros livros para a biblioteca escolar quando seja o professor de religiom o encarregado da súa dinamizaçom.

Neste sentido, a transmissom de valores religiosos nom é para os docentes de religiom umha mera opçom pessoal, mas umha obriga inerente ao desempenho do posto de traballo, pois dela depende a declaraçom de idoneidade ou certificaçom equivalente da confissom religiosa objecto da matéria educativa. Por tal motivo, a intervençom do professorado de religiom em actividades docentes que nada tenhem a ver com a ensinança religiosa resulta contrária ao princípio de aconfessionalidade do Estado, pois nestes docentes resulta inseparável a súa faceta de empregados públicos da de catequistas dum determinado credo, com evidente violaçom do principio de neutralidade do artigo 16.3 da Constituiçom que, como declarárom as SSTC 24/1982 e 340/1993, «veda cualquier tipo de confusión entre funciones religiosas y estatales». Por outra parte, e sob o ponto de vista dos utentes do serviço público educativo, a norma é contrária ao direito fundamental à liberdade religiosa, na sua vertente de que os alunos recibam umha educaçom consoante às convicçons religiosas dos seus progenitores, que podem ser agnósticas ou ateias, ou mesmo religiosas de signo diferente das do professor encarregado da tutoria, a guarda ou a actividade de dinamizaçom de que se trate (p. ex. alunos que cursam a matéria de Religiom Católica e son atendidos polo professor de Islam ou de Judaísmo).

Recursos judiciais

A Ordem de 17 de julho de 2007 foi impugnada, que nós saibamos, polos sindicatos CIG-Ensino e STEG, com argumentos parecidos aos que se exponhem neste artigo. A bola encontra-se, portanto, sobre o telhado da Sala do contencioso-administrativo do Tribunal Superior de Justiça de Galiza que, com a lei na mao, deverá decidir entre Deus e César. Alea jacta est.

[Publicado originalmente no boletim de EsCULcA, Junho de 2008].